پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - پيشينه قرآن پژوهى و گردآورى نسخههاىخطى قرآن در آلمان
پيشينه قرآن پژوهى و گردآورى نسخههاىخطى قرآن در آلمان
به رغم فراوانى كتابها و مطالعات درباره قرآن كريم و علوم و فنون مختلف آن (از جهت كلمات، الفاظ، معانى، تفسير، اعجاز و...) تا چندى پيش مسئله فهرست نگارى كلمات، آيات و سورههاى قرآن در ميان علماى مسلمان و مجامع علمى جهان اسلام مورد بىتوجهى بود؛ اگر چه اين امر در مطالعات قرآنى اهميتى جدى دارد و چنين فهرستها و فرهنگنامههايى، در شناخت مكان هر كلمه، آيه و سورهاى كه در آن آمده، و نيز در شناخت آيات مشابه كاربرد دارد.
در رابطه با اين موضوع و اهتمام به آن و تنظيم نخستين معجمهاى قرآنى، آلمانىها گوى سبقت را از همگان ربودهاند؛ پس از تغيير مذهبى غالب آلمانها از كاتوليك به پروتستان در آغاز قرن شانزدهم، حركت اصلاح دينى، نخستين ميوههاى خود را در دانشگاههاى آلمان چيد؛ حركت شرقشناسى در دانشگاهها، به ويژه دانشگاه هامبورگ كه با مطالعه شرق و ملل و تمدنهاى شرقى، در جهت گستردن عرصههاى معرفتها و دروس و جستوجوى فرهنگى جهانى مىكوشيد به راه افتاد.
نقطه آغاز اين حركت، فراگيرى و شناخت زبانهاى شرقى به عنوان كليد فهم مسلمانان و عربها بود؛ البته مشابه اين حركت پس از سقوط غرناطه در پايان قرن پانزدهم ميلادى نيز به راه افتاده بود و هدف از آن پيوند دادن منافع اقتصادى و سياسى كشورهاى غربى با ديگر تمدنهاى بزرگ بشرى بود.
پيش از اين تاريخ، »كنستانتين« افريقايى كه يكى از علماى مسيحى عرب بود و در دستگاه »فون رابرت ژيسكارد« (١٠٦٠ - ١٠٩٠ م) خدمت مىكرد، اقدام به ترجمه كتابهاى عربى به زبان لاتين نمود. مسلمانان اين كتابها را از زبان يونانى به عربى ترجمه كرده و بر آن شرح و اضافاتى افزوده بودند.اين كتابها در مدرسهسالرنو تدريس مىشد. بدين ترتيب براى نخستين بار، انگيزهاى جدى براى تدريس طب و فلسفه عربى - اسلامى در دانشگاههاى اروپايى به وجود آمد.
نخستين ترجمههاى قرآن در اروپا
اما نخستين ترجمه اين كتاب آسمانى در تاريخ اروپا، ترجمه آلمانى قرآن »پيترفون كلونى« است كه به توصيه »مارتين لوتر« پيشگام جنبش اصلاح دينى در اروپا، در سال ١٥٤٣ در پازل چاپ شد. اين، نخستين ترجمه قرآن و نخستين كار ترجمه يك متن اصيل عربى به زبان آلمانى است. اهميت ترجمه كلونى در نيمه قرن شانزدهم ميلادى، در تحولات و دگرگونىهاى اجتماعى، اقتصادى و سياسى حاكم بر اروپاى پس از جنگهاى صليبى و آغاز عصر نوزايى (رنسانس« و آغاز دوره اهتمام به علوم و ادبيات شرقى در دانشگاههاى اروپايى مشخص مىشود.
در سال ١٦١٦م ترجمه ديگرى از قرآن كريم به زبان آلمانى منتشر شد؛ در اين سال، »سالمن شوايگر« در نورنبرگ نخستين ترجمه قرآن را به زبان متداول آلمانى منتشر كرد. اين ترجمه كه نام »قرآن محمّد« را برخود داشت، در سالهاى ١٦٢٣ و ١٦٥٩ و ١٦٦٤ نيز تجديد چاپ شد، ترجمه ديگرى هم از قرآن با نام »قرآن محمدى«، از سوى »يوهان آندرياس« و »ولفگانگ انديتر« به چاپ رسيد. ترجمه قرآن مجيد به زبان هلندى، نخستين بار در سال ١٦٤١ و به زبان ايتاليايى در سال ١٦٩٨ انجام شد.
در نيمه دوم قرن هفدهم، نقطه عطفى در مطالعات اسلامى در آلمان پديد آمد و آن ترجمه كتاب »سيرهالرسول« ابوالفدا، به وسيله »راسيكى« شرق شناس برجسته آلمانى در سال ١٦٦٣ م بود. راسيكى در مقدمه اين كتاب، براى نخستين بار در تاريخ فرهنگ آلمان، كوشيده است تا تاريخ پيامبر اسلام را با دعوت اسلامى پيوند دهد. وى سيماى پيامبر (ص) را به عنوان يكى از مناديان توحيد نشان مىدهد و اعتراف مىكند كه دين آن حضرت بر »گذشت و روادارى و آشتى« استوار است و پيامبر اسلام »درّى گرانبها در تاريخ عرب« است.
همين اعترافات و حق گويىها موجب شد تا ولتر يكى از متفكران بزرگ انقلاب فرانسه، در ديدگاه خويش نسبت به پيامبر اسلام تجديد نظر كند و او را قانونگذارى بزرگ براى مسلمانان معرفى كند كه منادى محبت، وفاق و تسامح بوده است. در موضوع معجم نگارى قرآنى نيز شرقشناس آلمانى »گوستاو فلوگل« در سال ١٨٢٤ م كتاب »نجوم الفرقان فى اطراف القرآن« را تأليف كرد كه تا آن زمان، بهترين و شاملترين اثر درنوع خود بود. نسخه مبناى كار فلوگل، نسخهاى از قرآن كريم است كه وى، ويژه معجم خود در شهر لايپزيك چاپ كرده بود. فلوگل نخستين كسى ست كه فهرست ابجدى كلمات قرآن را نگاشته است ؛ آن هم به گونهاى كه در آن به شماره آيه و شماره سوره و نيز شماره تك تك آيات قرآن اشاره شده است. شمارهگذارى فلوگل در ديگر ترجمههايى كه پس از وى از قرآن شده، مورد پذيرش قرار گرفته است.
پژوهشگران آلمانى به تاريخ قرآن و سير تدوين آن نيز عنايت ويژهاى داشتهاند؛ چنان كه تئودورنولد در سال ١٦٩٠، كتابى مهم درباره »تاريخ قرآن« تأليف و منتشر كرد.
پژوهشكده قرآن كريم در مونيخ
پژوهشكده قرآن كريم و كتابخانه با فاريا در شهر مونيخ آلمان، يكى از بزرگترين و مهمترين مراكز قرآن پژوهى در غرب است. در دانشگاه مونيخ نيز مركزى ويژه مطالعات و بررسىهاى قرآنى تأسيس شده است كه داراى كتابخانه، موزه و آرشيو قرآنى و نسخ خطى عربى و اسلامى است. آلمانىهادر اين مركز، قديمىترين و مهمترين نسخههاى نفيس و آثار كمياب و مرتبط با علوم قرآنى، تفسير، فنون قرائت، خطوط و تزئين و تذهيب را گرد آوردهاند، در اين مركز كپى كتابها و نسخههاى خطى چاپ شده و چاپ نشده در باب علوم قرآن به همه زبانهاى دنيا نگهدارى مىشود. هزاران تصوير ازنسخههاى خطى قرآن كريم كشورها و دورههاى زمانى مختلف، در اين مركز وجود دارد و گروهى علمى از شرق شناسان ورزيده و متخصص و زبان شناسان و دين شناسان ماهر و نيز متخصصان خط، تذهيب، جلد و.... مشغول كار هستند كه به گوشه و كنار جهان سفر مىكنند و نسخههاى قديمى و خطى قرآن را تهيه يا از آنها تصوير بردارى مىكنند. آنان حتى اگر يك برگ از يك نسخه خطى قرآن را كه يافتهاند، به دست آوردهاند و نتيجه كارشان، كتابخانه، موزه و آرشيو قرآن است كه نسخههايى از قرن اول هجرى تا دوره كنونى را در خود دارد.
قرآن پژوهى تطبيقى
شمارى از شرق شناسان آلمانى، مطالعات و پژوهشهايى در موضوع مقايسه ميان نسخهها و نيز در باب خط عربى و فن جلد سازى و تزيين و تذهيب قرآن و ديگر فنون مرتبط با علوم قرآن انجام دادهاند. گروهى ديگر از شرقشناسان متخصص آلمانى نيز بزرگترين تفسير قرآن را گرد آورى كردهاند. شيوه كار آنان چنين است كه براى هر آيه از آيات قرآن، فايل ويژهاى ترتيب دادهاند و در آن فايل، تفسير همه مفسران قرآن از آغاز قرن اول هجرى تا قرن حاضر، به ترتيب قدمت زمانى مفسران گرد آمده است و محقق مىتواند آراى تمامى مفسران را پيرامون يك آيه و تحولاتى كه در تفسير هر كلمه و هر آيه از آيات قرآن رخ داده است مطالعه كند.
دو شرق شناس برجسته آلمانى به نامهاى »بركشنر« و »بريتسل«، عمر خود را صرف مديريت اين مركز مطالعاتى كردند، اما تمام تلاشها و زحمات طافت فرسايى كه در اين مركز انجام شد، در اثر بمباران جنگ جهانى دوم بر باد رفت و با بمباران اين مركز بيشتر موجودى آن از بين رفت و محققان و كارمندان آن كشته شدند. باقيمانده نسخ قرآنى و نسخ خطى قديمى به دانشگاه ماربورگ انتقال يافت و پس از پايان جنگ جهانى دوم و بازگشت آرامش به آلمان، شهردارى بافاريا، آنها را باز پس گرفت و امروزه در بخش نسخ خطى كتابخانه ملى ايالات با فارياى مونيخ از آنها نگهدارى مىشوند.
كتابخانه بافاريا
كتابخانه ايالت بافاريا يكى از بزرگترين كتابخانههاى آلمان است و بيش از شش ميليون كتاب را در خود جاى داده است. مجموعهاى از قرآنهاى نادر و نسخ خطى نفيس عربى در اين كتابخانه موجود است. اين مجموعه نفيس، از دارايىهاى شرق شناس آلمانى »يوهان آلبرشت فيدمان اشتايتر« (١٥٥٧ - ١٥٠٦) است. وى كه در عصر نوزايى اروپايى مىزيست، پس از فراگيرى زبان عربى، اقدام به گردآورى نسخههاى خطى قرآن و نسخههاى خطى عربى و مطالعه دقيق آنها نمود. وى در مدتى كوتاه، بيش از دويست نسخه خطى عربى را گردآورى كرد و سپس كتابى درباره قرآن تأليف نمود؛ پس از وفات وى، دوك آلبرشت پنجم بزرگ شهربافاريا مالك اموال وى شد و كتابهاى او را به كتابخانه خويش منتقل كرد و هسته اصلى نخستين كتابخانه بزرگ با فاريا از همان زمان تشكيل شد.
در اين كتابخانه، همچنين نسخههاى خطى قرآنى و عربى وديگر كتابهايى كه راهبان مسيحيى بسيارى از ديرهاى آلمانى گردآورى كردند، گرد آورى شده است. هدف از اين كار، مطالعه و تحقيق در اديان ديگر است. اين كتابخانه در سال ١٩٥٨ م، كتابخانه كاترمير شرق شناس فرانسوى را كه شامل مجموعهاى بزرگ از نسخههاى خطى قرآنهاى نفيس بود، خريدارى كرد.
در حال حاضر، اين كتابخانه امكانات وسيعى را براى اساتيد، دانشجويان و پژوهشگران و همچنين بازديد كنندگان فراهم كرده و اطلاعات ارزشمندى درباره فنون خط، و تذهيب، و تزيين و نگارگرى اسلامى در اختيار آنها قرار مىدهد.